پوکی استخوان و طول عمر پروتز زانو؛ پیشگیری، تشخیص و درمان‌های جدید

پوکی استخوان چگونه نتیجه تعویض مفصل زانو را تهدید می‌کند؟

در پوکی استخوان، مقاومت استخوان کاهش می‌یابد؛ این موضوع هم به مقدار استخوان و هم به ریزساختار آن مربوط است. آرتروز، برعکس، بیماری کل مفصل با نقش مهم تخریب غضروف است. بیمار می‌تواند هم‌زمان هر دو بیماری را داشته باشد؛ حتی استخوان متراکم ظاهری در عکس زانوی آرتروزی، پوکی استخوان سایر نواحی را رد نمی‌کند. [۳]

پوکی استخوان تنها علت شکست پروتز نیست. عفونت، ناپایداری رباطی، سایش، استئولیز ناشی از ذرات، مشکلات محور و ضربه باید جداگانه بررسی شوند. درد تازه پس از یک دوره عملکرد خوب نباید بدون معاینه و تصویربرداری صرفاً به پوکی استخوان نسبت داده شود. در مطالعه پایگاه‌داده‌ای منتشرشده در Journal of Arthroplasty، پوکی استخوان با عوارض بیشتر طی پنج سال همراه بود؛ چنین ارتباطی به‌تنهایی رابطه علت‌ومعلولی را اثبات نمی‌کند. [۱]

آیا درمان، عمر پروتز را افزایش می‌دهد؟

کاهش خطر شکستگی شکنندگی با داروهای مناسب پشتوانه قوی دارد، اما اثبات افزایش بقای چندده‌ساله پروتز دشوارتر است. متاآنالیز ۲۰۲۶، مصرف بیس‌فسفونات پس از تعویض زانو را با کاهش ریویژن به هر علت مرتبط دانست؛ با این حال قطعیت شواهد پایین و ناهمگونی زیاد بود و اثر محافظتی ثابتی برای شل‌شدگی آسپتیک یا شکستگی اطراف پروتز نشان داده نشد. بنابراین «محافظت از سلامت استخوان» هدف منطقی است، ولی «جلوگیری قطعی از تعویض مجدد» ادعای علمی قابل‌دفاعی نیست. [۲]

چه کسانی بیشتر در معرض پوکی استخوان هستند؟

سن، یائسگی و زمینه ارثی

افزایش سن، یائسگی، کمبود هورمون‌های جنسی، وزن پایین و سابقه شکستگی لگن در والدین از عوامل مهم‌اند. سابقه خانوادگی، سرنوشت قطعی نیست؛ تغذیه و فعالیت مناسب و شناسایی زودهنگام می‌توانند خطر قابل‌اصلاح را کاهش دهند. شکستگی با افتادن از ارتفاع ایستاده یا ضربه جزئی، حتی پیش از انجام تراکم‌سنجی، زنگ خطر مهمی است. [۴]

سوءتغذیه، دخانیات و بی‌تحرکی

کمبود انرژی، پروتئین، کلسیم یا ویتامین D، مصرف دخانیات و مصرف زیاد الکل به سلامت استخوان آسیب می‌زنند. چاقی نیز تضمین‌کننده استخوان سالم نیست؛ ممکن است با کمبود ریزمغذی‌ها و ضعف عضله همراه باشد. بی‌تحرکی طولانی پس از بیماری یا عمل بزرگ، بارگذاری طبیعی استخوان و قدرت عضله را کاهش می‌دهد. خودِ عنوان «جراحی سنگین» علت واحد پوکی استخوان نیست؛ مدت بستری، تغذیه، بیماری زمینه‌ای و داروها تعیین‌کننده‌اند. [۵]

کورتون، تیروکسین و درمان سرطان

کورتیکواستروئیدهای سیستمیک مانند پردنیزولون می‌توانند خطر شکستگی را حتی پیش از افت شدید تراکم افزایش دهند. راهنمای کالج روماتولوژی آمریکا بر ارزیابی زودهنگام خطر در مصرف طولانی‌مدت، به‌ویژه معادل حداقل ۲٫۵ میلی‌گرم پردنیزون در روز برای بیش از سه ماه، تأکید دارد. مصرف چندروزه با مصرف مزمن یکسان نیست. کورتون نباید خودسرانه قطع شود. [۶]

لووتیروکسین با دوز جایگزینی مناسب لزوماً استخوان را پوک نمی‌کند؛ مسئله مهم، دریافت بیش از نیاز یا سرکوب طولانی TSH در شرایط خاص است. شیمی‌درمانی نیز یک گروه یکنواخت نیست: یائسگی زودرس، کاهش هورمون‌های جنسی، کورتون همراه و درمان‌هایی مانند مهارکننده‌های آروماتاز یا مهار آندروژن اهمیت دارند. پرکاری تیروئید، پرکاری پاراتیروئید، سوءجذب، بیماری مزمن کلیه و برخی بیماری‌های التهابی نیز باید بررسی شوند. [۴] [۷]

داروهای لاغری، بای‌پس و اسلیو

کاهش وزن سریع ممکن است با کاهش عضله و استخوان همراه شود. در بای‌پس، سوءجذب و تغییرات هورمونی نقش دارند؛ اسلیو نیز کاملاً بی‌اثر بر استخوان نیست. ارزیابی تغذیه و سلامت استخوان باید بخشی از مراقبت طولانی‌مدت این بیماران باشد. [۸]

درباره داروهای جدید لاغری مانند آگونیست‌های GLP-1 نمی‌توان گفت همه آن‌ها قطعاً پوکی استخوان یا شکستگی ایجاد می‌کنند. نتایج به دارو، جمعیت، دیابت، میزان کاهش وزن و پیامد اندازه‌گیری‌شده وابسته‌اند؛ مطالعه مشاهده‌ای ۲۰۲۶ نیز جای کارآزمایی تصادفی را نمی‌گیرد. حفاظت از عضله با تغذیه و تمرین و ارزیابی افراد پرخطر، رویکرد محتاطانه و عملی است. [۹]

تشخیص زودهنگام: از DXA تا هوش مصنوعی

پوکی استخوان اغلب تا زمان شکستگی درد ندارد. کاهش قد، قوز جدید، شکستگی با ضربه خفیف یا کمردرد ناگهانی می‌تواند به بررسی مهره‌ها نیاز داشته باشد. منتظر علامت‌دار شدن بیماری نمانید.

چه کسانی باید غربالگری شوند؟

USPSTF در توصیه ۲۰۲۵ غربالگری زنان ۶۵ سال به بالا و زنان یائسه جوان‌ترِ دارای خطر افزایش‌یافته را توصیه می‌کند. برای غربالگری عمومی مردان، شواهد این نهاد ناکافی است؛ این به معنی بی‌فایده بودن بررسی مردان پرخطر نیست. ISCD بررسی مردان از ۷۰ سالگی و افراد جوان‌تر دارای عوامل خطر را توصیه می‌کند. بیماران دارای شکستگی شکنندگی یا علل ثانویه، صرفاً در گروه «غربالگری افراد سالم» قرار نمی‌گیرند و به ارزیابی بالینی نیاز دارند. [۱۰] [۱۱]

برای دیدن همه ستون‌ها در موبایل، جدول را به طرفین بکشید.

در زنان یائسه و مردان ۵۰ سال به بالا، T-score برابر یا کمتر از منفی ۲٫۵ در محل معتبر به نفع پوکی استخوان است؛ بین منفی ۱ و منفی ۲٫۵ «تراکم پایین» نامیده می‌شود. در افراد جوان‌تر تفسیر Z-score و زمینه بالینی اهمیت بیشتری دارد. شکستگی لگن یا مهره با ضربه کم می‌تواند حتی بدون T-score زیر منفی ۲٫۵، ضرورت درمان را مطرح کند. آستانه تشخیص با آستانه شروع درمان یکسان نیست. [۱۱] [۱۲]

آزمایش‌ها و فناوری‌های جدید چه جایگاهی دارند؟

پزشک بر حسب وضعیت، کلسیم و آلبومین، کراتینین، فسفر، آلکالن‌فسفاتاز، ویتامین D و آزمایش‌های تکمیلی مانند TSH، PTH، شمارش خون یا بررسی سوءجذب را درخواست می‌کند؛ لازم نیست همه بیماران همه آزمایش‌ها را انجام دهند. هدف، یافتن علت قابل‌درمان و جلوگیری از اشتباه گرفتن پوکی استخوان با بیماری‌هایی مثل استئومالاسی است. [۷]

ارزیابی فرصت‌طلبانه تصاویر موجود می‌تواند افراد تشخیص‌داده‌نشده را به مراقبت وصل کند. اجماع آسیا–اقیانوسیه در ۲۰۲۶، هوش مصنوعی را ابزار کمکی غربالگری دانسته، نه تشخیص‌دهنده مستقل. روش‌های تخصصی مانند QCT و HR-pQCT و فناوری‌های اولتراسوندی در موقعیت‌های منتخب یا پژوهش کاربرد دارند؛ نام «جدید» به‌تنهایی دلیل برتری یا جایگزینی DXA نیست. [۱۳] [۱۱]

پیشگیری از پوکی استخوان؛ مراقبت هم‌زمان از استخوان و عضله

پیشگیری از جوانی آغاز می‌شود، اما در سالمندی نیز ارزش دارد. برنامه مؤثر باید قابل اجرا باشد: غذای کافی و متنوع، پروتئین مناسب، منابع کلسیم، اصلاح کمبود ویتامین D، ترک دخانیات و فعالیت منظم متناسب با توان فرد. مکمل‌ها جای تغذیه و داروی لازم را نمی‌گیرند. [۵]

• تغذیه: لبنیات یا جایگزین غنی‌شده، حبوبات و دیگر منابع مناسب پروتئین را بر اساس شرایط بیمار در برنامه بگنجانید. مقدار مکمل باید با دریافت غذایی، آزمایش‌ها و بیماری کلیه تطبیق یابد.
• تمرین: فعالیت تحمل وزنِ مجاز، تقویت عضلات و تمرین تعادل را ترکیب کنید. پس از تعویض زانو، شدت و نوع تمرین را با جراح و فیزیوتراپیست تنظیم کنید.
• ایمنی منزل: فرش لغزنده، نور ناکافی، کفش نامناسب و نبود دستگیره حمام را اصلاح کنید؛ بینایی و داروهای خواب‌آور نیز بررسی شوند.
• تداوم: برنامه کوتاه‌مدت کافی نیست. حفظ فعالیت، پیگیری و مصرف درست درمان اهمیت دارد.

در شکستگی مهره‌ای یا پوکی شدید، خم‌کردن مکرر و پرفشار ستون فقرات و تمرینات پرخطر باید اصلاح شوند. مصرف خودسرانه دوزهای بسیار بالای ویتامین D نیز توصیه نمی‌شود؛ اصلاح کمبود، با مصرف بیشترِ بی‌حساب تفاوت دارد. [۵]

درمان پوکی استخوان: تزریق سالانه و داروهای پیشرفته

انتخاب درمان به سابقه شکستگی، خطر فعلی، عملکرد کلیه، سطح کلسیم، وضعیت گوارش، بیماری‌های همراه، هزینه و امکان تداوم بستگی دارد. بیس‌فسفونات‌ها همچنان برای بسیاری از بیماران درمان خط اول‌اند؛ در خطر بسیار بالا، شروع با درمان استخوان‌ساز و سپس ضدجذب ممکن است مناسب‌تر باشد. [۱۴]

برای دیدن همه ستون‌ها در موبایل، جدول را به طرفین بکشید.

این جدول مقایسه آموزشی است، نه نسخه. دسترسی، مجوز مصرف و پوشش بیمه هر دارو در ایران باید هنگام تجویز بررسی شود. منابع: راهنمای NOGG، راهنمای ACP و هشدار FDA. [۱۴] [۱۵] [۱۶]

آیا زولدرونیک‌اسید جای قرص هفتگی را گرفته است؟

زولدرونیک‌اسید خودش یک بیس‌فسفونات است. تزریق سالانه می‌تواند برای بعضی بیماران جایگزین مناسبی برای قرص هفتگی باشد، اما آلندرونیت منسوخ نشده است. نام تجاری به‌تنهایی کافی نیست؛ درباره محصولی مانند «اوستئوفوز» باید ماده مؤثره و دوز روی بسته بررسی شود. اگر ماده مؤثره آلندرونیت باشد، همان ملاحظات این دارو مطرح است. [۱۵]

رژیم رایج زولدرونیک‌اسید برای درمان پوکی استخوان، ۵ میلی‌گرم وریدی با انفوزیون حداقل ۱۵ دقیقه، معمولاً سالانه است. این رژیم با کاربردهای سرطان یکسان نیست. پیش از آن عملکرد کلیه، کلسیم و وضعیت ویتامین D بررسی می‌شود؛ افت کلسیم باید اصلاح شود و در اختلال شدید کلیه دارو مناسب نیست. علائم شبیه آنفلوانزا پس از نوبت اول ممکن است رخ دهد. تصمیم تجویز و تکرار، فردی است. [۱۴]

کارآزمایی بزرگ HORIZON اثربخشی رژیم سالانه را در کاهش شکستگی‌ها نشان داد؛ این پشتوانه، زولدرونیک‌اسید را به گزینه‌ای معتبر تبدیل می‌کند، نه دارویی که برای همه بیماران بهترین باشد. پس از چند سال، ادامه یا وقفه درمان بیس‌فسفونات بر اساس خطر دوباره ارزیابی می‌شود؛ وقفه برای همه مناسب نیست. [۱۷] [۱۵]

دنوسوماب و اهمیت برنامه خروج

دنوسوماب را نباید صرفاً به‌دلیل بهتر شدن تراکم یا نزدیک بودن عمل، خودسرانه قطع کرد. پس از قطع بدون درمان جایگزین، بازگشت سریع جذب استخوان و شکستگی‌های مهره‌ای ممکن است رخ دهد. در بیماری پیشرفته کلیه، به‌ویژه دیالیز، خطر افت شدید کلسیم برجسته است و FDA درباره آن هشدار جدی داده است. برنامه شروع، پیگیری و قطع باید از ابتدا روشن باشد. [۱۶] [۱۴]

درمان استخوان‌ساز و درمان ترتیبی

برای بیمار با شکستگی‌های متعدد، شکستگی اخیر یا خطر بسیار بالا، درمان استخوان‌ساز ممکن است مزیت داشته باشد. پژوهش ARCH، توالی روموسوزوماب و سپس آلندرونیت را با آلندرونیت تنها مقایسه کرد و کاهش بیشتر برخی شکستگی‌ها را نشان داد؛ انتخاب بیمار و خطر قلبی–عروقی اهمیت دارد. سابقه سکته قلبی یا مغزی باید حتماً مطرح شود و محدودیت‌های برچسب دارو رعایت گردد. [۱۸]

بعد از دوره استخوان‌ساز، معمولاً ضدجذب برای حفظ دستاورد لازم است. درمان هدفمند به معنای دنبال کردن خطر شکستگی و پاسخ واقعی بیمار است؛ درباره هدف‌گذاری صرفاً بر یک عدد BMD هنوز بحث علمی وجود دارد. بهتر شدن عدد تراکم به معنی حذف همه خطرها نیست. [۱۹] [۲۰]

پژوهش‌های جدید ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ چه می‌گویند؟

این بخش مرور منتخب منابع مرتبط است، نه مرور نظام‌مند تمام مقالات جهان. تاریخ جست‌وجو ۶ اکتبر ۲۰۲۶ است. پیامدهایی مانند افزایش تراکم یا کاهش حرکت اولیه پروتز با اثبات کاهش شکستگی یا افزایش بقای درازمدت یکسان نیستند.

برای دیدن همه ستون‌ها در موبایل، جدول را به طرفین بکشید.

پیشرفت مهم فقط داروی تازه نیست: شناسایی شکستگی خاموش، جلوگیری از قطع درمان، ارزیابی بیماران پرخطر پیش از جراحی و هماهنگی ارتوپد با متخصص سلامت استخوان می‌توانند فاصله بین دانش و مراقبت را کم کنند. استانداردهای روماتولوژی برای مصرف‌کنندگان کورتون همچنان بخش مهم این مسیرند. [۶]

در پوکی استخوان شدید چه پروتزی لازم است؟

عدد DXA به‌تنهایی نوع پروتز را تعیین نمی‌کند. کیفیت موضعی استخوان زانو، نقص استخوانی، شکل اندام، سلامت رباط‌ها، وجود شکستگی، جراحی اولیه یا ریویژن و امکان تثبیت مطمئن باید کنار هم دیده شوند. درباره انواع و برندهای پروتز زانو، تناسب طراحی با وضعیت بیمار از انتخاب صرف نام تجاری مهم‌تر است.

سیمانی یا بدون سیمان

در استخوان ضعیف، تثبیت سیمانی می‌تواند پایداری اولیه قابل‌اعتمادی فراهم کند؛ اما تصمیم باید فردی باشد. طرح‌های بدون سیمان به پایداری اولیه و استخوان‌گیری زیستی نیاز دارند. تجربه جراح و کیفیت واقعی استخوان مهم‌اند و نمی‌توان یک نوع را برای همه مبتلایان به پوکی استخوان مناسب یا ممنوع اعلام کرد. [۳]

استم یا پایه بلند چه کمکی می‌کند؟

پایه اضافه می‌تواند بار را به ناحیه دورتری از استخوان منتقل کند و در شرایط منتخب مانند نقص استخوانی، تغییرشکل شدید، شکستگی استرسی یا نیاز به پروتز با محدودیت بیشتر کمک‌کننده باشد. پایه بلندتر همیشه بهتر نیست: درد انتهای استم، برداشت استخوان، انتقال نامطلوب نیرو و دشواری ریویژن آینده از ملاحظات‌اند. مطالعه و مرورهای مرتبط، انتخاب موردی را تقویت می‌کنند. [۲۴] [۲۵]

CCK چه زمانی مطرح می‌شود؟

پروتز Constrained Condylar Knee یا CCK برای تأمین ثبات بیشتر، به‌ویژه در نارسایی رباطی یا زانوی پیچیده انتخاب می‌شود؛ درمان پوکی استخوان نیست. افزایش محدودیت حرکت، نیروهای بیشتری به محل اتصال منتقل می‌کند، بنابراین ممکن است به استم و بازسازی متافیز با کون یا اسلیو نیاز باشد. در نقص شدید استخوان، راهبرد بازسازی اهمیت بیشتری از صرفاً «بلند کردن پایه» دارد. [۲۶]

اگر پروتز از قبل شل شده، شکستگی ایجاد شده یا عفونت مطرح باشد، داروی پوکی استخوان به‌تنهایی مشکل مکانیکی را برطرف نمی‌کند. ارزیابی برای تعویض مجدد مفصل زانو یا درمان شکستگی باید جداگانه انجام شود.

برنامه عملی قبل و بعد از تعویض مفصل زانو

1. پیش از عمل: سابقه شکستگی، افتادن، کاهش قد، مصرف کورتون، جراحی چاقی و درمان‌های سرطان را به جراح بگویید. گزارش DXA قبلی و فهرست دقیق داروها را همراه ببرید.
2. ارزیابی هدفمند: در افراد پرخطر، بررسی تراکم، علل ثانویه، تغذیه و آزمایش‌های لازم انجام شود. برای همه بیماران نسخه آزمایش یکسان لازم نیست.
3. برنامه مشترک: زمان شروع درمان، نوع تثبیت پروتز و مراقبت پس از عمل با وضعیت بیمار هماهنگ شود. مدت ثابت و اثبات‌شده‌ای برای درمان پیش از تمام تعویض‌های زانو وجود ندارد؛ جراحی ضروری نباید بی‌دلیل به تأخیر بیفتد.
4. پس از عمل: توانبخشی مجاز، دریافت غذایی کافی، جلوگیری از سقوط و ادامه برنامه دارویی پیگیری شود. دارو را فقط به‌دلیل انجام جراحی خودسرانه قطع نکنید.
5. پیگیری: فاصله تکرار DXA با خطر و تغییر درمان تعیین می‌شود؛ الزام «سالانه برای همه» وجود ندارد. مقایسه معتبر با دستگاه و روش مناسب و توجه به حداقل تغییر معنی‌دار مهم است.

درمان پوکی استخوان الزاماً به معنی بهبود سریع قابل‌مشاهده در عکس ساده زانو نیست. پیگیری باید شکستگی تازه، درد، عملکرد، پایبندی و تغییرات قابل‌اعتماد تراکم را در نظر بگیرد. [۳] [۱۱]

پوکی استخوان، ناتوانی سالمندان و هزینه‌های درمان در ایران

شکستگی لگن یا اطراف پروتز فقط یک مسئله رادیولوژیک نیست؛ می‌تواند به بستری، عمل، نیاز به واکر، وابستگی برای حمام و لباس پوشیدن و کاهش استقلال منجر شود. بی‌تحرکی و افت عضله، بازگشت به سطح عملکرد قبلی را دشوار می‌کنند و خانواده نیز بار مراقبت و هزینه غیرمستقیم را تحمل می‌کند.

یک مطالعه درباره ایران، بار اقتصادی پوکی استخوان در سال ۲۰۲۰ را حدود ۳۹۳ میلیون دلار برآورد کرد؛ هزینه پزشکی، کاهش کیفیت زندگی و مراقبت طولانی‌مدت از اجزای آن بودند. این عدد تاریخی و وابسته به روش مطالعه است و نباید به‌عنوان هزینه امروز یا معادل تومانی فعلی معرفی شود. پژوهش منتشرشده در ۲۰۲۵ نیز هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم را در یک جمعیت مراجعه‌کننده ایرانی بررسی کرده است؛ نتایج یک مرکز را نمی‌توان بدون احتیاط به کل کشور تعمیم داد. [۲۷] [۲۸]

خدمات هماهنگ پس از شکستگی، معروف به FLS، برای شناسایی بیمار، ارزیابی خطر، شروع درمان لازم و پیگیری طراحی شده‌اند. از دید نظام سلامت، دسترسی به تشخیص و تداوم درمان باید کنار هزینه دارو سنجیده شود؛ داروی ارزان‌ترِ مصرف‌نشده لزوماً مراقبت کم‌هزینه‌تری ایجاد نمی‌کند. [۱۲]

پرسش‌های متداول پوکی استخوان و پروتز زانو

منابع علمی و لینک مستقیم مقالات

1. Osteoporosis and Total Knee Arthroplasty: Higher 5-Year Implant-Related Complications. Journal of Arthroplasty، ۲۰۲۴.
2. Antiresorptive Therapy and Revision Risk After Primary Total Knee Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. Arthroplasty Today، ۲۰۲۶. DOI: 10.1016/j.artd.2026.101991.
3. Osteoporosis in the setting of knee arthroplasty: a narrative review. Arthroplasty، ۲۰۲۴.
4. The clinician’s guide to prevention and treatment of osteoporosis. Osteoporosis International، ۲۰۲۲. DOI: 10.1007/s00198-021-05900-y.
5. NOGG: Non-pharmacological management of osteoporosis. راهنمای تغذیه، فعالیت و پیشگیری از سقوط.
6. 2022 American College of Rheumatology Guideline for Glucocorticoid-Induced Osteoporosis. Arthritis & Rheumatology، انتشار ۲۰۲۳. DOI: 10.1002/art.42646.
7. UK clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis. Archives of Osteoporosis، ۲۰۲۲؛ ارزیابی علل ثانویه.
8. Management of Adverse Skeletal Effects Following Bariatric Surgery Procedures in People Living with Obesity. Current Osteoporosis Reports، ۲۰۲۵.
9. Associations of Semaglutide With Skeletal Outcomes in People With Obesity, With and Without Type 2 Diabetes: A Target Trial Emulation. Diabetes, Obesity and Metabolism، ۲۰۲۶.
10. Screening for Osteoporosis to Prevent Fractures: USPSTF Recommendation Statement. JAMA، ۲۰۲۵. DOI: 10.1001/jama.2024.27154.
11. ISCD Official Adult Positions 2023. استانداردهای DXA، TBS، VFA و پیگیری.
12. Barriers and solutions for global access to osteoporosis management: an IOF Position Paper. Osteoporosis International، ۲۰۲۵.
13. Consensus statement on the application of artificial intelligence in osteoporosis screening and management: perspectives from the Asia-Pacific region. ۲۰۲۶.
14. NOGG: Pharmacological treatment options. داروها، انتخاب بیمار و درمان ترتیبی.
15. Pharmacologic Treatment of Primary Osteoporosis or Low Bone Mass to Prevent Fractures in Adults: ACP Living Clinical Guideline. Annals of Internal Medicine، ۲۰۲۳؛ یادداشت پایش ۲۰۲۵.
16. FDA: Denosumab and severe hypocalcemia in advanced chronic kidney disease. هشدار ایمنی ۲۰۲۴.
17. Once-Yearly Zoledronic Acid for Treatment of Postmenopausal Osteoporosis. NEJM، ۲۰۰۷؛ کارآزمایی پایه HORIZON.
18. Romosozumab or Alendronate for Fracture Prevention in Women with Osteoporosis. NEJM، ۲۰۱۷؛ کارآزمایی ARCH.
19. Goal-directed osteoporosis treatment: ASBMR/BHOF task force position statement 2024. Journal of Bone and Mineral Research.
20. Goal-directed osteoporosis treatment: are bone mineral density targets valid? ۲۰۲۶؛ دیدگاه انتقادی درباره اهداف BMD.
21. Fracture Prevention with Infrequent Zoledronate in Women 50 to 60 Years of Age. NEJM، ۲۰۲۵. DOI: 10.1056/NEJMoa2407031.
22. Migration of cementless total knee arthroplasty is mitigated by both local intraoperative zoledronate and postoperative denosumab: a randomized controlled trial. Bone & Joint Journal، ۲۰۲۵. DOI: 10.1302/0301-620X.107B8.BJJ-2024-1376.R1.
23. Zoledronic acid increases spine bone mass and prevents hip bone loss after bariatric surgery: a randomized placebo-controlled study. Obesity، ۲۰۲۵. DOI: 10.1002/oby.24214.
24. What Factors Determine the Necessity of Tibial and/or Femoral Stem Use in Primary Total Knee Arthroplasty? Journal of Arthroplasty.
25. Tibial stem extension versus standard configuration in primary cemented total knee arthroplasty: systematic review and meta-analysis. Journal of Orthopaedic Surgery and Research، ۲۰۲۵.
26. Management of Bone Loss in Revision Total Knee Arthroplasty: An International Consensus Symposium. ۲۰۲۴.
27. The economic burden of osteoporosis in Iran in 2020. انتشار ۲۰۲۲؛ برآورد تاریخی، نه هزینه جاری.
28. The direct and indirect costs of osteoporosis in the Iranian population: an economic analysis from a social perspective. انتشار ۲۰۲۵؛ داده‌های مراجعه‌کنندگان سال ۲۰۲۳.